UMDEILDAR ÁKVARÐANIR - VÖLDIN VARIN

Örn Pálsson framkvæmdastjóri Landssambands smábátaeigenda skrifar um Gildi lífeyrissjóð.

Á undanförnum árum hefur lífeyrissjóðakerfið legið undir mikilli gagnrýni.  Undiraldan styrktist til muna við fall bankanna í byrjun október 2008. Við það töpuðu sjóðirnir hundruðum milljarða króna, sem jafngilti margra ára iðgjöldum allra sjóðfélaga.  Ekki sér fyrir endann á heildarupphæð tapaðra lífeyrissjóðsinneigna. Þegar rýnt er í fjárfestingar Gildis lífeyrissjóðs er ekki annað sjá en sumar þeirra séu á gráu svæði.  Ég kýs að nefna hér tvö dæmi hjá sjóðnum en þar með er ég ekki að fullyrða að hann sé eini sjóðurinn með slíkar fjárfestingar, á engan hátt útilokað að þær séu einnig hjá öðrum sjóðum.

Umdeildar fjárfestingar
Vogunarsjóðir annars vegar og skuldabréfakaup hins vegar af banka sem hvergi fékk lánafyrirgeiðslu á þeim tíma sem lánið var veitt.

Fjárfest í vogunarsjóðum – stenst það? 
Við kaup í vogunarsjóðum tel ég að sveigt hafi verið frá einni helstu hátíðarsetningu sjóðsins – „fjárfestingar eru gerðar til langs tíma“.  Það byggi ég á að helsta einkenni vogunarsjóða og í raun markmið þeirra er ofsagróði á örtíma.  Ráðast á bráðina í sárum í von um skjótfenginn gróða.  Þá er það einnig einkenni vogunarsjóða að fjármagna sig með skortsölu.  Lífeyrissjóðum er hins vegar óheimlt að fjárfesta eða eiga í fjárfestingasjóðum sem fjármagna sig með lántökum eða skortsölum.  Það kemur skýrt fram í c-lið 36. gr. L. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.
Ég tel fulla ástæðu til að Fjármálaeftirlitið láti þetta mál til sín taka og kanni hvort lög hafi verið brotin.

Sjóðurinn veitir víkjandi lán
Í mars 2008 keypti Gildi lífeyrissjóður víkjandi skuldabréf af Glitni.  Upphæð bréfsins var nálægt 3,7 milljörðum sem jafngildir öllum iðgjöldum sjóðfélaga á síðasta ári. 
Á ársfundinum 28. apríl 2010 spurði ég um umrætt víkjandi lán – lán án trygginga:  
„Hver er skýring þess að Gildi lífeyrissjóður lánar Glitni hf. banka í einkarekstri, víkjandi lán að upphæð 3,69 milljarðar?  Hver eða hverjir tóku ákvörðun um þetta lán, hver eða hverjir bera ábyrgðina og hvað lá til grundavallar ákvörðuninni.  Hvað gekk mönnum til?“

Svar sjóðsins var eftirfarandi:  
„Í mars 2008 keypti Gildi breytanlegt/víkjandi skuldabréf af Glitni banka fyrir 3 milljarða króna.  Stjórn sjóðsins, framkvæmdastjóri og forstöðumaður eignastýringar tóku ákvörðun um kaupin á grundvelli þeirra upplýsinga sem þá lágu fyrir um stöðu bankans.  Sjóðurinn telur nú í ljósi þeirra upplýsingar sem fram hafa komið eftir fall bankans að stjórnendur hans hafi gefið rangar upplýsingar um stöðuna.  Sjóðurinn rekur nú dómsmál til að fá skuldabréf þetta metið sem almenna kröfu í þrotabú bankans.  Einnig verður skoðað hvort höfðað verður skaðabótamál á hendur stjórnendum bankans.“.
Í ársskýrslu sjóðsins 2010, ári eftir að svar var gefið, kemur ekkert nýtt fram varðandi þetta málefni.  Nema ef vera skyldi að ekki er þess getið að það verði skoðað að höfða skaðabótamál á hendur stjórnendum bankans.   
Við framvindu þessa máls velti ég því fyrir mér hvers vegna málið hefði ekki verið kært til lögreglunnar, þar sem upplýsingar bankans um fjárhagsstöðu hans voru rangar.  Það hefði kallað á yfirheyrslur þeirra sem veitt hefðu upplýsingarnar og getað leitt til tafarlausrar handtöku.  Einnig mætti spyrja forsvarsmenn Glitnis á þessum tíma:  Ætla þeir að sitja undir þessum ásökunum?  
Lögmenn sem ég hef rætt við um þetta málefni eru á einu máli um að alvarleiki ásakana gefi ekki tilefni til áralangrar kyrrstöðu í þessu málefni.  Voru menn plataðir upp úr skónum af Glitni sem beitti blekkingum til að geta fengið lánið?  Skýr svör verða að fást við þessu, ekki síst í ljósi þess að upphæðin jafngildir ársgreiðslu allra sjóðfélaga á síðasta ári, alls 38.206 sjóðfélaga.

Lýðræðisástinni ekki fyrir að fara
Á ársfundum Gildis hefur mér þótt það súrt hversu takmarkaðan rétt ég og aðrir almennir sjóðfélagar hafa á ársfundinum.  Lýtur það að greiðslu atkvæða.  Hvorki sem almennur sjóðfélagi né fulltrúi Landssambands smábátaeigenda á ársfundum Gildis hef ég atkvæðisrétt.  Þeir einir sem hann hafa er 80 manna fulltrúaráð launþega og jafnmargir frá atvinnurekendum.  Ég ásetti mér að breyta þessu.  Mér fannst og finnst það óréttlátt að sjóðfélagi sem mætir á ársfund hafi ekki atkvæðisrétt.

„Hvernig geta einstaklingar haft áhrif innan lífeyrissjóðanna?“
Við undirbúning að tillögum til breytinga á samþykktum Gildis lífeyrissjóð kom óvænt hvatning og hálfgildings ögrun frá hagfræðingi á lífeyris- og verðbréfasviði Fjármálaeftirlitsins, Sigurveigu Jónsdóttur, í grein hennar í Fréttablaðinu 3. nóvember 2010.

Greinin bar fyrirsögnina:  „Hvernig geta einstaklingar haft áhrif innan lífeyrissjóðanna?“.  Þar ræðir höfundur um hversu áberandi sterkar skoðanir séu í kjölfar efnahagskreppunnar á starfsemi lífeyrissjóðanna. Margir séu ósáttir við fjárfestingar þeirra og ákvarðanir.  „Ef fólk vill breytingar eru þær mögulegar.“.  „Það sem hinn almenni sjóðfélagi þarf því að gera er að fá aðra félaga með sér í að þrýsta á að stjórnirnar breyti samþykktum í þá átt sem þeir kjósa.“  „Lífeyrissjóðirnir eru eign sjóðfélaga viðkomandi sjóða og eiga því að þjóna þeim.“, segir í grein Sigurveigar.

Sjóðfélagar komi í stað fulltrúaráða
Tillögum til breytinga skilaði ég til stjórnar sjóðsins 13. janúar sl. eða tveimur dögum fyrir þann tíma sem tilgreindur var í samþykktum svo þær yrðu löglega frambornar.  Meðal þeirra þátta sem þeim var ætlað að breyta í samþykktum sjóðsins var eftirfarandi:

• Auka lýðræði innan sjóðsins með því að tryggja öllum sjóðfélögum atkvæðisrétt á ársfundi og öðrum fundum sjóðsins og leggja þar með af fulltrúaráð sem nú fara ein með atkvæðisrétt.

• Auka vald sjóðfélaga í stjórn sjóðsins.

• Gefa sjómönnum, sem starfa sinna vegna komast ekki til ársfundar, kost á að taka þátt í ársfundi með því að tilnefna aðila í sinn stað.

• Gefa sjóðfélögum kost á að bjóða sig fram á ársfundi til setu í stjórn.

• Tryggja fulltrúum allra aðildarsamtaka sjóðsins möguleika á stjórnarsetu.

• Takmarka starfstíma fulltrúa í stjórn sjóðsins.

Tillögurnar fengust ekki ræddar
Skemmst er frá því að segja að tillögur sem lutu að þessum breytingum fengust ekki ræddar á ársfundi sjóðsins.  Stjórn Gildis ákvað í krafti samþykkta sjóðsins að senda þær til aðildarsamtaka hans þar sem þau voru beðin að taka afstöðu til þess hvort rétt væri að ræða tillögurnar á ársfundi.  Vitnað var í þessu sambandi til ákvæða um að tillögur um breytingu á ákvæðum sem teljast efni kjarasamninga s.s. um iðgjöld og stjórnskipan sjóðsins, þ.á.m. um hlutverk og skipan fulltrúaráðs og stjórnar yrðu einungis teknar fyrir á ársfundi að fyrir lægi samþykkt 2/3 hluta samtaka atvinnurekanda og launþega sem að sjóðnum standa.
Aðeins nokkrum dögum fyrir ársfundinn var mér tilkynnt að aðildarsamtökin hefðu hafnað því að tillögur mínar kæmu til umræðu á ársfundinum.

Samherjar
Engin áhætta tekin um breytingar.   Allt innmúrað, atvinnurekendur og launþegar saman undir einni sæng, staðráðnir í að ekki skuli hróflað við þessu véi þeirra.  Samstaðan milli þeirra sem aldrei fyrr, fullur einhugur launþeganna að láta höfuð andstæðinginn passa upp á sparifé félagsmanna!   Upplýstir sjóðfélagar sem mæta til aðalfundar skyldu áfram verða án atkvæðisréttar, sú ákvörðun m.a. tekin af aðilum sem engin réttindi eiga í sjóðnum.

Áhugaleysi fulltrúaráða – aðeins þriðjungur mættur
Að fundi loknum leitaði ég eftir því hvernig samsetning fulltrúaráðanna hefði verið á ársfundinum.   Af 80 fulltrúum Samtaka atvinnulífsins mættu níu til ársfundarins og frá samtökum launþega mættu 55, segir þetta ekki allt sem segja þarf um áhuga þessara aðila málefninu.  Afar fámennur hópur sem í krafti ósanngjarna samþykkta drottnar yfir gríðarlegum hagsmunum sem veita þeim óhemju völd í krafti stýringar á fjármunum sjóðfélaga.  
Samþykktir Gildis lífeyrissjóðs þarf að endurskoða.  Það er í hæsta máta óeðlilegt að þeir sem ekki eru sjóðfélagar geti komið í veg fyrir breytingar.